In 2025 is er in de Trynwâlden en heel Nederland buitengewoon veel aandacht voor het herdenken van de malaise die de Tweede Wereldoorlog teweegbracht en het stilstaan bij 80 jaar vrijheid. Voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog en ook in de jaren 1940-1945 verliep de communicatie van de overheid naar de bevolking voornamelijk via drukwerk en de radio. De overheidsdiensten trokken in de jaren 1940-1945 vormgevers en ontwerpers aan die de boodschappen van deze diensten duidelijk en vooral opvallend in beeld en woord konden overbrengen. De beeldvorming was belangrijk voor de bezetter evenals het taalgebruik waarmee de bevolking onder meer moest worden overtuigd welke plichten zij hadden. Een voorbeeld hiervan is de tweezijdig bedrukte drieslagfolder over Zelfbescherming.
Zelfbescherming en beeldvorming
De folder van de bezetter over de ‘noodzakelijke’ zelfbescherming en zelfredzaamheid is gedrukt in zwarte, rode en in rood uitgespaard witte letters in uiteenlopende typografie en omgeving. De ondergrond van de teksten is rood of wit en er staan illustraties in. De meeste tekeningen beelden de in de folder genoemde voorwerpen uit of zijn instructieve tekeningen hoe bepaalde acties uit te voeren ter bescherming van personen, zichzelf, ruimtes en goederen. De folders waren bedoeld om de bevolking te informeren, of beter te benadrukken, wat zij zelf konden doen en geacht werden te doen. De vetgedrukte tekst bovenaan de folder verwijst daarnaar. Er staat in grote letters: “Voelt u zich VERANTWOORD tegenover uw gezin?”
Het gezin werd in de ideologie van de bezetter verheerlijkt en is natuurlijk iets anders dan de gemeenschap.
Beeldende mededelingen
Op het voorblad staat bovenaan een tekening van twee diagonaal naar rechts geplaatste vliegtuigformaties in omgekeerde V-vorm, beide bestaan uit vijf bommenwerpers. De formatie links is groter weergegeven dan de vliegtuigen rechts die verte of diepte brengen in het simpele beeld. Onder deze kleinste tekening op het blad staat in kleine rechtopstaande letters de beeldende mededeling: “vliegtuigen ronken….” Pal daaronder is een grotere brandbom getekend. Onder dit beeld volgt weer een beeldende tekstregel: “brandbommen vallen…” in een groter rechtopstaand lettertype, alsof meer belang wordt gehecht wordt dan aan het vallen dan het afwerpen door de ronkende vliegtuigen. Het taalgebruik is erop gericht dat mensen de vliegtuigen en brandbommen voor zich zien en horen en de dreiging die daar vanuit gaat al beleven.
…en U
Onderaan de vliegtuigen en de bom is een groep van vijf uiteenstuivende dames en heren getekend, waaronder een kind. Ze lijken stadse kleding te dragen. Bij de een valt de kantoorkoffer uit de hand, de ander omklemt de handtas en houdt die ver naar voren, allemaal gooien ze een of twee armen in de lucht, als teken van ontreddering. Daaronder staat de tekst: “radelooze menschen”. De woorden zijn hier over de hele breedte gezet en dubbel zo groot vormgegeven als de tekst erboven en ook nog eens verspringend, alsof zelfs de letters opgeschud worden. De radeloosheid lijkt hoofdonderwerp. Iets kleiner staat daaronder cursief: “Zij weten niet wat te doen!” Daarna is het blad leeggelaten om alle aandacht te trekken naar het ten opzichte van alle teksten erboven mega-grote en de hele regel beslaande vraag: “ … en U?”. Is de pagina bedoeld om een spiegel voor te houden?
Mocht het ergste eens..
Op een andere pagina of kolom van de folder staat de tekst: Zult gij ook een van die radelozen, één van die redelozen en daardoor een van die reddelozen zijn? Zit u met uw handen in haar, als het ergste eens mocht gebeuren en uw omgeving geteisterd wordt door brandbommen … of zult gij weten wat U te doen staat, kunnen ingrijpen en daardoor Uw gezin kunnen redden? Natuurlijk kunt U dat, in de meeste gevallen is redding mogelijk als u handelt naar de raadgevingen in dit vouwblad. Doe dat dan! Zorg voor de eenvoudige middelen zand en water, ruim den zolder op. Pas als u zelf het gevoel hebt alles gedaan te hebben om uw gezin te beschermen is ’t goed. HANG DEZE RAADGEVENINGEN OP EEN PLAATS WAAR IEDER LID VAN HET GEZIN EENIGE MALEN PER DAG KOMT.
Moederkloek
Tussen de beschreven pagina’s is een pagina’s gewijd aan Eerste Hulp Bij Ongelukken (EHBO). In de binnenzijde van de folder staat een grote en drie kolommen brede kop met de tekst “Volg deze aanwijzingen voor zelfbescherming op! Daaronder staan drie kolommen, die vanaf links gewijd zijn aan wat te doen als: VOORZORGSMAATREGELEN en BIJ LUCHTALARM of BIJ BOMINSLAG. Saillant detail, de folder is ontworpen door Studio Arend Meijer. Meijer beeldde bovenaan de binnenzijde een zittende hen met kuikens af als een beschermende moederkloek. Meijer kreeg na de oorlog een gevangenisstraf opgelegd om dat hij vrijwillig dienst nam bij de Landwacht, de NSB-hulppolitie die de bezetters hielp, terwijl zijn personeel doorwerkte. Hij werd na de oorlog tot vier jaar gevangenis veroordeeld.
Trynwâldster Gerhild van Rooij, tekst
Foto’s
1 Buitenzijde folder “Zelfraadzaamheid”, Voorlichtingsactie Hoofdinspectie Luchtbescherming. Ontwerp Studio Arend Meijer. (Beeldbank).
2 Affiche: “Engelsche Bommenwerpers” (detail). In 1940 door de bezetter verspreid (niet lang na het bombardement in Rotterdam). Onbekende ontwerper. (Beeldbank).
