It Fryske Gea is op 22 februari 1930 opgericht. De vereniging wil natuur, landschap en erfgoed in Fryslân beschermen, beheren en ontwikkelen en beheert rond 21.000 hectare natuurgebied, waaronder in de Trynwâlden. Dr. Jacob Botke, medeoprichter en een van eerste bestuurders bedacht de naam It Fryske Gea, medeoprichter en eerste voorzitter Meint Wiegersma publiceerde in 1942, de 'Libbensskets fen dr. Botke'. Botke heeft zich fel uitgelaten over bestuurders die in it Bûtenfjild een vuilnisbelt gepland hadden. Hij nam het met succes op voor de natuur.
Gardeniersdorp
Jacob Botke is op 15 december 1877 geboren in Huizum, hoofdplaats van gemeente Leeuwarderadeel, nu stadsdeel van Leeuwarden. Vader Taeke Gerrits Botke is gardenier (tuinder), zoals veel mannen in Huizum. Op de geboorteakte staat bij moeder Trijntje Flieringa geen beroep. Jacob komt van jongs af in aanraking met het gardeniersvak en de natuur. In zijn werkzame leven zal het overbrengen van kennis op het gebied van plant-, dierkunde en geologie de leidraad zijn, evenals het behoud van de Friese moedertaal en cultuur.
Jong geleerd…
Gardeniersdorp Huizum heeft in de negentiende eeuw als belangrijkste afzetgebied Leeuwarden. Veel geoogste groenten en vruchten gaan direct over land of water naar de markt. Later groeien Huizum en de Friese hoofdstad naar elkaar toe en al voor de oorlog zijn op landbouwgronden huizen en straten aangelegd. (Nog later verdwijnen er tuinen voor de bouw van Medisch Centrum Leeuwarden). Jacob ziet in alle seizoenen de grond en wat daar bloeit, groeit, vrucht draagt en de samenhang in de waterkant en het water.
Oase
De Dorpskerk Huizum is het oudste monument van Leeuwarden en ligt anno 2025 niet meer dicht bij tuinderijen, maar tussen het Abbingapark uit 1978-1979 en de Potmarge. De Abbinga State lag vermoedelijk van de veertiende tot negentiende eeuw oostelijk van het park. Het naastgelegen kerkhof met aansluitende begraafplaats tegen de Wirdumer vaart is sprookjesachtig. De vaart spiegelt de omgeving, vogels kwinkeleren, hippen rond stenen en graven terwijl insecten zoemen onder ruisende bomen en bladeren neerdwarrelen op de paden. Deze stille oase heeft Jacob mogelijk extra opmerkzaam gemaakt.
Dr. Jacob Botke
Botke begon zijn carrière in de jaren 1896-1898 als onderwijzer in Murmerwoude of Moamwâld (ook Moarrrewâld). Het dorp is opgegaan in Damwâld of Damwoude, hoofdplaats van Dantumadiel en de gemeente waar Jacob Botke op 9 april 1900 met Blijke de Groot trouwt. Zij is volgens de trouwakte op 9 oktober 1870 in Akkerwoude geboren en overleed op 21 januari 1965 op 94-jarige leeftijd in Nijmegen. Op de grafsteen voor Jacob en Blljke op de Huizimerbegraafplaats staat Moarmwâld als geboorteplaats. De twee kinderen van het echtpaar zijn niet op de steen vermeld.
Promoveren
Botke wilde meer en wordt leraar plantkunde, dierkunde, natuurkunde en aardrijkskunde in Nijmegen, waar hij in 1904, tijdens zijn leraarschap, de middelbare akte plant-, dierkunde en geologie behaald. Vervolgens werkte hij in 1905 als leraar te Almelo, daarna in 1907 in Leeuwarden. Botke is nog steeds niet uitgeleerd en studeert aan de Rijksuniversiteit te Groningen. In 1915 studeert hij er af in de plant- en dierkunde en geologie in Groningen. Bioloog Botke promoveert later in 1916 op onderzoek aan vlinders. Dr. J. Botke werkte vanaf 1915 al in Groningen als leraar plant- en dierkunde aan de HBS en geeft les aan verschillende middelbare scholen. Hij schijft leerboeken voor het landbouwonderwijs en blijft tot aan zijn overlijden op 21 oktober 1939 te Groningen docent aan de middelbare landbouwschool in Groningen.
Inzet herinnerd
Botke zet zich na zijn promotie in voor de Fryske Beweging, schrijft Friese boeken en artikelen over natuur, vooral plantkunde, geologie en Friese landschapsgeschiedenis. Hij pleit voor beoefening van het vak heemkunde, dat hij geakunde noemt en schijft een geakundich standaardwerk over Dantumadiel. Botke richt in Groningen het Natuurhistorisch Museum op, wordt lid van de Provinsjale Fryske Underwiisrie, voorzitter van de (K)NNV Groningen, redactielid van KNNV-blad Natura, krijgt een vaste rubriek in It Heitelân en richt de Fryske boekenclub KFFB op. Zijn publicaties geven een gedetailleerd beeld van de natuur en ontwikkelingen eind negentiende – begin twintigste eeuw. Jakob Botke is vanuit de gemeentelijke begraafplaats gezien, zo dicht mogelijk bij de Dorpskerk in Huizum begraven. Tussen de Âldlânsdyk en Hempenenserweg ligt in de Huizumer buurt in Leeuwarden de Dr. Jacob Botkeweg. In Damwâld houden een school, park en straat de naam Dr. J. Botke in ere. De natuurgebieden van It Fryske Gea in de Trynwâlden zijn er mede dankzij zijn inzet en kennis.
Trynwâldster, Gerhild van Rooij
Foto’s
1. Noordelijk deel it Bûtenfjild de Swarte Broek foto Gerhild van Rooij
2. Dr. J. BOTKE en zijn boeken “Landbouwdierkunde I: De zoogdieren, II: Van de vogels tot de oerdieren.” Uitgave J. B. Wolters, Groningen, Den Haag, editie 1929. Nederlandsche Land- en Tuinbouwbibliotheek
3. Grafsteen Huizumerbegraafplaats, Huizumdorp 67, Leeuwarden (nr. 2094648 Begraafplaats nr. 3108, Perk 1 rij 6).
