De landelijk gelegen weg Tuskenmarren ligt aan de rand van Readtsjerk, het enige Trynwâldster dorp dat in de gemeente Dantumadiel ligt en niet in Tytsjerksteradiel. Er staat een traditioneel boerenhek waaraan op de voorkant van de linker- en rechterpilaar of zuil is een circa 28x30 cm grote gehoorde koeienkop bevestigd. De koppen passen bij het hier gevestigde Melkveebedrijf.
Koe bij de hoorns
De grijze betonnen koeienkoppen hangen hier al decennia en dragen sporen van lichte korstmossen, bij de kop links mist een hoorn en steekt op die plaats een stuk ijzer opzij. De twee realistische koppen van koeien met nog hun natuurlijke hoorns hebben symbolisch uitzicht op weilanden achter de weg. Het hek en de gehoornde koeienkoppen sluiten aan op een eeuwenoude boerentraditie. Portretten en beelden van koeien met hoorns zoals op oude tekeningen, schilderijen en foto’s waren ooit gewone koeienportretten, maar anno 2026 zijn gehoornde koeien uitzondering en bijna alleen te vinden op biodynamische bedrijven (biologisch dynamisch). De consument is gewend geraakt aan de hoornloze koe. Op de verpakking van biodynamische melkproducten staat apart vermeld dat de melk afkomstig is van koeien met natuurlijke hoorns, soms staat het portret van een gehoornde koe erbij. De gehoornde koeienkoppen op de hekpilaren van het hedendaagse melkveebedrijf op Tuskenmarren vertegenwoordigen de agrarische bedrijfsgeschiedenis van melkveehouderijen in het algemeen. Die geschiedenis wordt ook bewaard in de uitspraak: De koe bij de hoorns vatten.
Hoornloze koeien
Landbouw-ecoloog Ton Baars vertelde op 5 juni 2025 in het KRO-NCRV-programma Keuringsdienst dat de hoorns van een koe belangrijk zijn om haar warmtehuishouding op orde te houden. Een koe die veel melk moet geven, produceert meer warmte, haar hoorns behouden zou de koe enorm helpen, zeker omdat een moderne melkkoe tienduizend liter melk per jaar produceert, tegen tweeëneenhalf duizend liter in 1910. De meeste kalfjes worden jong onthoornd, ‘om op latere leeftijd geen problemen te veroorzaken’. Ze worden in slaap gebracht met een sedatiemiddel en lokaal verdoofd zodat de veearts het stukje huid kan wegbranden waar het hoornstompje zit, daarna krijgt het kalfje pijnstilling. Bij oudere koeien de hoorns van de schedel afzagen, zou betekenen dat je in de dan al ontwikkelde voorhoofdsholte van de koe kijkt, wat teveel schade zou geven.
Traditie
De hekzuilen in Readtsjerk staan op een vierkant grondvlak van twee bij twee baksteenstrekken (in de lengte achter elkaar neergelegde bakstenen). De zuil is opgebouwd met zeven rode baksteenlagen die net iets anders gevoegd zijn dan de volgende 17 gele baksteenlagen. Bovenop ligt een overkragende vierkante tegel en vlak daaronder zijn de gehoornde koeienkoppen te zien. De twee grijze koppen passen bij de locatie en weilanden en greppels die tussen de Eeltsje mar en Wide Moark liggen. Verderop langs de Tuskenmarren drijft een plastic container voor Kuilbalance voor conservering van kuilgras en mais in de sloot. ‘Haal meer uit uw ruwvoer’ staat erop. De tenminste houdbaar tot-datum is onleesbaar, maar de ingrediënten van dit product van Hoogrendement B.V., Burgum, zijn leesbaar: Water, effectieve micro organisme (Lactobacillen brevis-buchneri), rietsuiker. Eronder staan doseringen voor Graskuil, Maiskuil, Broeiremmer en Toplaagbehandeling en de Voorzorgsmaatregelen. Wandelend zie je soms meer dan je lief is, in de grasberm ligt weer een plastic zak, thuis deponeer ik die bij het restafval, de container zwerft nog in de leefomgeving van de Tuskenmarren. De agrarisch erfgoedkoppen verbinden de regionale geschiedenis met veranderingen in omgang met onze omgeving.
Trynwâldster Gerhild van Rooij, tekst en foto’s Paasmaandag 6 april 2026
1. Koeienkop op rechterzuil, toegangshek, agrarisch landschap, Tuskenmarren, Readtsjerk.
2. Koeienkop met één hoorn op linkerhekzuil, begin Tuskenmarren, Readtsjerk.
3. Plastic Kuilbalance container zwerfvuil, sloot Tuskenmarren, Readtsjerk.
4. Een plastic zak zwerfvuil, berm Tuskenmarren, Readtsjerk.
5. Gehoornde koeienkop opzij, tegeldetail hek, begin Tuskenmarren, Readtsjerk.
Meer agrarische boerenhekzuilen zie:
Hekzuil met bovenop een kei op tegel in Gytsjerkerhoeke, zie https://www.trynwalden.nl/nieuws/2022/02/kunst-en-erfgoed-in-de-trynwalden-39-kleine-zwerfkei-en-stenen-aan-de-singel-in-gytsjerk/
Entree met zuilen met koe en stier reliëf van Mindert Wilstra, zie https://www.trynwalden.nl/nieuws/2021/06/kunst-in-de-trynwalden-26-relief-van-mindert-wilstra-in-readtsjerk/
