In Aldtsjerk scheiden voor enkele panden historische stoeppalen als grenspalen de privéruimte af van de openbare ruimte. Er staan onder meer drie met stangen verbonden palen rond een voormalige stoep bij een huis met erker op nummer 80 van de Van Sminiaweg. Stoeppalen hielden koetsen, handkarren en hondenkarren op afstand en bepalen nu mede de karakteristieke uitstraling van het dorp.
Recht op afbakenen en stoepen
In de 17e eeuw waren er geen verharde wegen. Huiseigenaren hadden afhankelijk van de geografische ligging en plaatselijke bepalingen het recht om drie tot vier voet van de openbare weg voor hun pand af te bakenen, dat is circa 85 tot 115 cm. Het leven speelde zich veelal af op straat, daar ontmoette men elkaar en werd gehandeld. Kooplieden hadden vaak een verhoogde stoep voor het huis. In de tweede helft van de zeventiende eeuw en achttiende eeuw verplaatste het sociale leven zich meer naar binnenshuis.
De stoepen bleven, ook na de komst van verharde wegen en bestrate trottoirs in volgende eeuwen. Op de Van Sminiaweg staan bij diverse panden nog verschillende soorten stoeppalen. Het aantal palen, meestal twee tot twaalf is net als op andere plaatsen afhankelijk van de breedte van het pand. Veel oorspronkelijke stoepen en stenen stoeppalen zijn al uit het straatbeeld verdwenen, omdat het kwetsbare stenen erfgoed tijdens de vooruitgang, in de vorm van de toenemende verkeersdrukte, plaats heeft moeten maken voor de publieke trottoirs. Daarnaast zijn er wel stoeppalen vervangen door moderne ijzeren palen. De stoeppalen in Aldtsjerk horen bij de geschiedenis van de openbare en privéruimte van het dorp en zijn cultureelhistorisch erfgoed.
Namense steen, stangen en ronde palen
De meeste stoeppalen zijn gemaakt van hardsteen, vaak Naamse hardsteen, in vakliteratuur Namense steen of Namense hardsteen genoemd en ook Pierre de Vinalmont of Calcaire de Vinalmont. Deze soort kalksteen dankt alle namen aan de plaats waar de steen gewonnen wordt, de kalksteengroeven bij Vinalmont in de provincie Luik in de provincie Namen in België. Veel stoeppalen waren rond, vanaf de achttiende eeuw zijn ze ook achthoekig met vierkante voet en bolle kop en er bestaan onder meer moderne rechte stoeppalen met platte piramidevormige koppen en dan zijn er nog gedecoreerde palen. Eind achttiende eeuw werden veel dikke cilindervormige stoeppalen geplaatst, dit type is er ook licht taps toelopend. De bovenzijde van deze ronde stoeppalen bestaat vaak uit een bolle kop, zoals op het drietal ronde stoeppalen links van de deur van pand nummer 80 aan de Van Sminiaweg. De ruitvormig geplaatste stangen zijn horizontaal ingeklemd tussen de bovenzijde van de stoeppalen en de gevel aan de linkerzijde, aan de deurzijde is er geen stang. De bovenliggende hoek van de stang heeft op regelmatige afstand driehoekige inkepingen. De stoeppalen hebben alle drie een decoratieve ronde zwarte ring op een vlakke voet die nauwelijks opvalt. De stoepruimte tussen de palen en het pand is niet bedekt of bestraat maar beplant, waarbij het volume van de struik links een tegenwicht vormt voor de erker rechts van de deur. Het uitstekende middendeel van de erker staat op een lijn met de drie stoeppalen.
Trynwâldster Gerhild van Rooij, tekst en foto’s
1. Van Sminiaweg 80, Aldtsjerk, cultuurhistorische met elkaar verbonden stoeppalen, begroeiing en erker .
2. Twee van de ronde stenen stoeppalen met bolle kop, vlakke voet en zwarte voetring (zie 1).
3. Detail bolle kop stoeppaal en regelmatige driehoekige inkepingen in stangen van bovenaf (zie 1).
