Kinderboekenweek bestaat 72 jaar, maar kinderboeken zijn veel ouder, vaak zijn het spookjesboeken, zoals Roodkapje en de wolf dat in een landelijke omgeving met bossen speelt. Literaire chapbooks als eigen uitgaven of van kleine literaire uitgevers zien er nu anders uit dan de historische blaauwboekjes, centsprenten en pamfletten die net als chapbooks tot volksboekjes waren gevouwen.
Blaauwboekjes ook voor kinderen
In de 16e eeuw kwamen er goedkope gedrukte blaauwboekjes (later blauwboekjes), of chapbooks op de markt. De in het vroegmoderne Europa geproduceerde straatlectuur bestond in die tijd uit een bedrukt vel dat tot 8, 12, 16 of 24 pagina’s werd gevouwen, soms gebonden met een nietje en vaak geïllustreerd met grove vaak hergebruikte houtsneden. Blauwboekjes beleefden een hoogtepunt in de 17e – 18e eeuw en verschenen als goedkope almanakken, kinderboeken, volksverhalen of volksboeken, ballades, kinderrijmpjes, pamfletten, poëzie, spookjes of andere literatuur, politieke of religieuze traktaatjes, vlugschriften, schampschriften of schotschriften.
Chapman en goedkooop blauw
Marskramers of colporteurs verkochten deze uitgaven over allerlei onderwerpen op straat, huis aan huis en op markten. Veel blauwboekjes hadden betrekking op politiek of godsdienst en hadden als doel tegenstanders te overtuigen of te beschimpen om zo medestanders te werven. De blauwboekjes dankten hun naam aan de oorspronkelijke blauwe omslag van goedkoop pakpapier, het type waarin bijvoorbeeld suikerkegels verpakt werden en waarvan later de pondszakjes voor suiker gemaakt werden. Blauwboekjes met anders gekleurde of gemarmerde papieren omslagen bleven blauwboekjes heten. Het Franse, bibliothèque bleue ‘blauwe bibliotheek’, betekent nog altijd ‘populaire literatuur’. Andere talen verwijzen naar de basisvorm van chapbooks of blauwe boekjes, zoals het Spaanse pliegos sueltos, ‘losse vellen’, en het Russische equivalent lubok. Het Portugese literatura de cordel, ‘draadliteratuur’, verwijst naar de draden (koorden) waar straatverkopers de goedkope boeken aan hingen, om in te kijken.
Marskramers en volksboeken
Volksboek is een verzamelnaam voor eenvoudig drukwerk uit de late Middeleeuwen en volgende eeuwen, waaronder blauwboekjes of chapbooks en stamt uit de Duitse romantiek. Het was oorspronkelijk een negatief literair woord voor een blauwboekje of blauwboekske, volksroman, pamflet, laster, paskwil, placcat of placcaert, ordonnantie, resolutie, instructie, sententia, octrooi, traktaat, twistschrift, schimpschrift, schotschrift, smaadschrift, calumnie, paskwil, libelle en praatje. De drukwerken hoorden tot de triviaalliteratuur die marskramers als rondtrekkende verkopers in hun rugkorf of mars naar het platteland, dorpen en steden meenamen om op markten, kermissen of van huis tot huis te verkopen. Andere namen voor deze verkopers luiden korfdrager, marskramer, marsdrager, kramer, handelsman, straatkoopman, kastjesman, koepkerel, reizend koopman, rondtrekkend venter, ventjager, leurder, colporteur, omloper en ambulante handelaar. Ze hebben vooral op het platteland veel bijgedragen aan de distributie van goedkoop drukwerk tot de opkomst van goedkope kranten de goedkope chapbooks verdrong. Anno 2026 zijn er moderne op duurder papier gedrukte literaire en artistieke chapbooks zoals van dichter Alwin van der Toorn* uit In de Trynwâlden 189, of de serie chapbook dagboeken met Friese landschapsschilderijen van chapbook auteur-kunstenaar Ton van ’t Hof.
Trynwâldster Gerhild van Rooij
Illustraties chapbooks
1. Roodkapje en de wolf op met de hand ingekleurde houtdruk-illustraties in het chapbook sprookjesboek voor kinderen ‘Little riding Red hood’ uit 1814.
2. Ton van’t Hof. ‘Dagboek ambities en verlangens’, modern chapbook uit 2021 met landschapsschilderijen van auteur Ton van ’t Hof.
3. Gilles van Scheyndel, ‘Marskramer’, prent uit ca 1650. Op het papier in de linkerhand staat: ‘Almanac nieu nieu almanac.’
